Sekcja 7.0 Państwa jądrowe i arsenały

Nuclear Weapons Frequently Asked Questions

Wersja 2.20: 9 sierpnia 2001

Ten artykuł jest dziełem pochodnym (tłumaczeniem na język polski wzbogaconym o szereg dodatkowych materiałów z polskich uczelni technicznych) znakomitego Nuclear Weapons FAQ autorstwa Carey Sublette. Oto pełne zastrzeżenie licencyjne oryginalnej wersji angielskiej:

COPYRIGHT CAREY SUBLETTE

This material may be excerpted, quoted, or distributed freely provided that attribution to the author (Carey Sublette) and document name (Nuclear Weapons Frequently Asked Questions or NWFAQ) is clearly preserved. I would prefer that the user also include the URL of the source.

Only authorized host sites may make this document publicly available on the Internet through the World Wide Web, anonymous FTP, or other means.

Unauthorized host sites are expressly forbidden. This restriction is placed to allow me to maintain version control.

The only authorized host site for the NWFAQ in English is the Nuclear Weapons Archive:
http://nuclearweaponsarchive.org

7.0 Państwa jądrowe i arsenały

Obecnie istnieje pięć państw uznawanych formalnie za „państwa posiadające broń jądrową”, czyli status międzynarodowo potwierdzony przez Traktat o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT). W kolejności uzyskania broni są to:

  • Stany Zjednoczone,
  • Związek Radziecki / Rosja,
  • Wielka Brytania,
  • Francja,
  • Chiny.

Po testach Indii i Pakistanu w maju 1998 roku oba państwa publicznie ogłosiły posiadanie arsenałów jądrowych, lecz status ten nie został formalnie uznany przez instytucje międzynarodowe. Dodatkowo Izrael posiada rozmieszczony arsenał jądrowy, ale oficjalnie tego nie potwierdza. Trzy mniejsze państwa powstałe po rozpadzie ZSRR, które odziedziczyły broń jądrową, czyli Ukraina, Kazachstan i Białoruś, przekazały już wszystkie głowice do Rosji.

  • 7.1 Traktaty dotyczące broni jądrowej
  • 7.2 Państwa jawnie posiadające broń
  • 7.2.1 Stany Zjednoczone
  • 7.2.2 Rosja
  • 7.2.3 Wielka Brytania
  • 7.2.4 Francja
  • 7.2.5 Chiny
  • 7.2.6 Indie
  • 7.2.7 Pakistan
  • 7.3 Państwa podejrzewane
  • 7.3.1 Izrael
  • 7.3.2 Iran
  • 7.3.3 Korea Północna
  • 7.3.4 Libia
  • 7.4 Państwa, które dawniej posiadały broń albo do niej dążyły
  • 7.4.1 Argentyna
  • 7.4.2 Brazylia
  • 7.4.3 Irak
  • 7.4.4 Republika Południowej Afryki
  • 7.4.5 Korea Południowa
  • 7.4.6 Szwecja
  • 7.4.7 Szwajcaria
  • 7.4.8 Tajwan
  • 7.4.9 Algieria
  • 7.4.10 Byłe państwa radzieckie
  • 7.4.10.1 Ukraina
  • 7.4.10.2 Kazachstan
  • 7.4.10.3 Białoruś
  • 7.5 Inne państwa zdolne technologicznie
  • 7.5.1 Australia
  • 7.5.2 Kanada
  • 7.5.3 Niemcy
  • 7.5.4 Japonia
  • 7.5.6 Holandia

7.1 Traktaty dotyczące broni jądrowej

Pięciopaństwowy klub jądrowy został zapisany w prawie międzynarodowym przez Traktat o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT), przyjęty w ONZ 12 czerwca 1968, otwarty do podpisu 1 lipca 1968 i obowiązujący od 5 marca 1970. Traktat stanowi, że tylko pięć wymienionych wyżej państw może legalnie posiadać broń jądrową, natomiast wszystkim innym nie wolno zakazywać dostępu do pokojowej technologii jądrowej. Jednocześnie zobowiązuje pięć mocarstw jądrowych do dążenia do redukcji i likwidacji swoich arsenałów tak szybko, jak to możliwe.

Źródło zwraca uwagę, że dopiero w 1998 roku, trzydzieści lat po przyjęciu NPT, jakiekolwiek państwa przyznały się do rozmieszczenia arsenału jądrowego po tej dacie. Autor interpretuje to jako dowód, że ustanowiona norma międzynarodowa wywarła realny wpływ na zachowanie państw. Żaden sygnatariusz NPT nie zdołał też dotąd skutecznie wejść w posiadanie broni jądrowej już po przystąpieniu do traktatu. Nie oznacza to jednak, że traktat powstrzymał wszystkie próby. Kilka państw mimo to prowadziło programy zbrojeń, czasem z częściowym powodzeniem.

Według stanu z 20 grudnia 2000 roku stronami NPT było 187 państw, w tym 185 z 189 państw członkowskich ONZ. Jedynymi państwami pozostającymi poza traktatem były Kuba, Indie, Izrael i Pakistan, przy czym trzy ostatnie posiadały już broń jądrową i nie mogły podpisać traktatu bez rezygnacji z tych arsenałów. Wśród państw należących do traktatu, a jednocześnie podejrzewanych o rozwijanie programów wojskowych, źródło wymienia:

  • Irak,
  • Koreę Północną,
  • Libię,
  • Iran.

Republika Południowej Afryki, która na początku lat dziewięćdziesiątych przyznała, że w latach osiemdziesiątych zbudowała arsenał, zniszczyła go, a następnie podpisała traktat.

Źródło podkreśla też, że choć Irak poczynił znaczne postępy w programie broni jądrowej będąc członkiem NPT, to żadne obiekty objęte zabezpieczeniami traktatowymi nie przyczyniły się bezpośrednio do tych działań. W praktyce państwa dążące do broni robiły to poprzez programy tajne, prowadzone całkowicie poza systemem zabezpieczeń. Oznacza to, że reżim NPT, choć daleki od doskonałości, okazał się skuteczny w ograniczaniu bezpośredniego wykorzystania jawnej infrastruktury cywilnej do produkcji broni.

Cztery państwa powstałe po rozpadzie ZSRR odziedziczyły broń jądrową:

  • Rosja,
  • Ukraina,
  • Kazachstan,
  • Białoruś.

Państwa te uzgodniły, że to Rosja będzie prawnym następcą Związku Radzieckiego w ramach NPT. Wszystkie podpisały traktat, a wszystkie głowice zostały przeniesione na terytorium Rosji.

Początkowo NPT miał ograniczony czas obowiązywania, pierwsze 25 lat mijało w 1995 roku. Konferencja przeglądowa i przedłużająca odbyła się w Nowym Jorku od 17 kwietnia do 12 maja 1995. Z 178 ówczesnych sygnatariuszy uczestniczyło 175. Ponad połowa, dokładnie 111, opowiedziała się za przedłużeniem bezterminowym zamiast czasowego. W rezultacie traktat został przedłużony bez formalnego głosowania, a dodatkowo przyjęto trzy rezolucje potwierdzające i wzmacniające podstawowe założenia NPT. Kilka państw, w tym Iran, sprzeciwiało się samemu przedłużeniu i zbojkotowało obrady.

Pięć państw uznawanych przez NPT za mocarstwa jądrowe zostało formalnymi sygnatariuszami w następującej kolejności:

  • Wielka Brytania: 27 listopada 1968,
  • Stany Zjednoczone i ZSRR: 5 marca 1970,
  • Chiny: 9 marca 1992,
  • Francja: 2 sierpnia 1992.

Ówczesny reprezentant Chin w ONZ, dziś określany jako Tajwan, przystąpił do traktatu 27 stycznia 1970, lecz później utracił status uznawanego członka ONZ. Pierwszym państwem, które przystąpiło do NPT, była Irlandia, 1 lipca 1968.

Poza NPT istnieje też nieformalny sojusz zwany Nuclear Suppliers Group (NSG), do którego należy większość krajów uprzemysłowionych. Organizacja ta ogranicza dostęp do technologii podwójnego zastosowania dla państw podejrzewanych o rozwijanie broni jądrowej.

Źródło wymienia także inne porozumienia ograniczające broń jądrową.

Traktat antarktyczny

  • sygnatariusze: 40 państw (1994),
  • data: 4 sierpnia 1963,
  • znaczenie: zakazuje wojskowego wykorzystania Antarktydy, w tym rozmieszczania i testowania broni jądrowej.

Traktat o zakazie prób jądrowych

  • sygnatariusze: USA, ZSRR, Wielka Brytania,
  • data: 4 sierpnia 1963,
  • znaczenie: zakazuje prób jądrowych nad ziemią, pod wodą i w przestrzeni kosmicznej.

Traktat o przestrzeni kosmicznej

  • sygnatariusze: 93 państwa (1994),
  • data: 27 stycznia 1967,
  • znaczenie: zakazuje rozmieszczania broni jądrowej w przestrzeni kosmicznej.

Traktat z Tlatelolco

  • sygnatariusze: USA oraz państwa Ameryki Południowej, łącznie 26 państw,
  • data: 1967,
  • znaczenie: zakazuje broni jądrowej w Ameryce Południowej.

Limited Test Ban Treaty

  • sygnatariusze: 120 państw (1994),
  • data: 1968,
  • znaczenie: zakazuje prób jądrowych nad ziemią, pod wodą i w przestrzeni kosmicznej.

Traktat o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT)

  • sygnatariusze: 187 państw (20 grudnia 2000),
  • daty: przyjęty 1 lipca 1968, wszedł w życie 5 marca 1970, przedłużony bezterminowo 11 maja 1995,
  • znaczenie: zakazuje rozwoju i transferu broni jądrowej oraz pokrewnych technologii do państw nieposiadających broni. Według stanu z 20 grudnia 2000 poza traktatem pozostawały Izrael, Indie, Pakistan i Kuba.

Seabed Treaty

  • sygnatariusze: 88 państw (1994),
  • data: 1971,
  • znaczenie: zakazuje rozmieszczania broni masowego rażenia na dnie morskim poza pasem 12 mil suwerenności przybrzeżnej.

SALT I

  • sygnatariusze: USA, ZSRR,
  • data: 26 maja 1972,
  • znaczenie: wprowadza limity arsenałów obu państw, ale nie wymaga niszczenia istniejącej broni. Formalnie obowiązywał do 3 października 1977, lecz obie strony uzgodniły dalsze przestrzeganie jego limitów.

Threshold Test Ban Treaty

  • sygnatariusze: USA, ZSRR,
  • data: 1974,
  • znaczenie: ogranicza podziemne testy jądrowe do 150 kt.

SALT II

  • sygnatariusze: USA, ZSRR, Wielka Brytania,
  • data: 18 czerwca 1979, nigdy nie ratyfikowany,
  • znaczenie: zaostrza limity arsenałów, a w pewnym zakresie wymaga likwidacji części uzbrojenia.

Traktat z Rarotongi

  • sygnatariusze: 11 państw (1994),
  • data: 1985,
  • znaczenie: zakazuje testowania, rozmieszczania i pozyskiwania broni jądrowej na południowym Pacyfiku.

INF

  • sygnatariusze: USA, ZSRR,
  • data: 8 grudnia 1987,
  • znaczenie: eliminuje rakiety jądrowe krótkiego i średniego zasięgu. Cała ta kategoria uzbrojenia została zniszczona.

START I

  • sygnatariusze: USA, ZSRR,
  • data: 1991, wszedł w życie 5 grudnia 1994,
  • znaczenie: redukuje arsenały o około 30%. Po rozpadzie ZSRR traktat został potwierdzony przez Rosję, Białoruś, Kazachstan i Ukrainę.

START II

  • sygnatariusze: USA, Rosja,
  • data: 1993; ratyfikacja Senatu USA 1996, Dumy rosyjskiej 2000,
  • znaczenie: ogranicza rozmieszczone arsenały obu państw do 3000-3500 głowic do roku 2003 i zakazuje MIRV na ICBM, ale nie na SLBM.

Źródło wyjaśnia, że traktat nie wymaga faktycznego niszczenia wszystkich głowic, a proces ratyfikacyjny po obu stronach był politycznie skomplikowany. Stan na 15 stycznia 2001 pozostawał niepewny.

CTBT

  • sygnatariusze: 157 (13 października 1999),
  • data: 10 września 1996,
  • znaczenie: miał zakazać wszystkich testów jądrowych na podstawie uzgodnionej definicji „testu jądrowego”.

Źródło szeroko opisuje polityczne losy CTBT. Negocjacje prowadzone w ramach Konferencji Rozbrojeniowej w Genewie zyskały poparcie pięciu oficjalnych mocarstw jądrowych, ale końcowy projekt wymagał podpisu także od Indii, Pakistanu i Izraela. Indie, choć przez lata wspierały ideę powszechnego zakazu testów, sprzeciwiły się ostatecznej wersji, żądając harmonogramu pełnej likwidacji arsenałów wszystkich mocarstw. Ponieważ reguły konferencji wymagały jednomyślności, sprzeciw Indii zablokował przyjęcie dokumentu 22 sierpnia.

Pozostałe państwa zdecydowały się obejść ten impas i Australia wniosła projekt bezpośrednio do Zgromadzenia Ogólnego ONZ. 9 września rezolucja została tam przedstawiona, a 10 września przyjęta. Traktat otwarto do podpisu 24 września, a jako pierwszy podpisał go prezydent Clinton, zaraz po ministrach spraw zagranicznych Rosji, Chin, Wielkiej Brytanii i Francji.

Według stanu z 24 września 1998 traktat ratyfikowało już 21 państw spośród 150 sygnatariuszy, ale do wejścia w życie potrzebne były podpisy i ratyfikacje wszystkich 44 państw posiadających reaktory jądrowe. 41 z nich podpisało dokument, natomiast brakowało wtedy Indii, Korei Północnej i Pakistanu. Pakistan deklarował gotowość podpisania, ale tylko pod warunkiem, że zrobią to również Indie. Indie twierdziły, że zasadniczo akceptują ideę traktatu, lecz nie zadeklarowały podpisu. Zgodnie z jego procedurą miała zostać zwołana specjalna konferencja przyspieszająca ratyfikację; według źródła była ona planowana na wrzesień 1999.

Prezydent Clinton przekazał traktat Senatowi USA we wrześniu 1997 roku, ale republikańska większość odmawiała podjęcia sprawy aż do 30 września 1999. Tego dnia lider większości Trent Lott niespodziewanie wymusił szybkie głosowanie bez pełnych przesłuchań. Próby dopuszczenia ekspertów przed głosowaniem się nie powiodły, a 13 października Senat odrzucił traktat stosunkiem głosów 51 do 48, niemal dokładnie według linii partyjnej. Był to pierwszy od 1920 roku przypadek odrzucenia przez Senat USA tak ważnego traktatu międzynarodowego.

Mimo porażki w Stanach Zjednoczonych, według źródła nadal kontynuowano wysiłki, by skłonić Indie i Pakistan do podpisania CTBT.