Państwa jawnie posiadające broń jądrową

Sekcja 7.2 Państwa jawnie posiadające broń jądrową

Nuclear Weapons Frequently Asked Questions

Wersja 2.20: 9 sierpnia 2001

Ten artykuł jest dziełem pochodnym (tłumaczeniem na język polski wzbogaconym o szereg dodatkowych materiałów z polskich uczelni technicznych) znakomitego Nuclear Weapons FAQ autorstwa Carey Sublette. Oto pełne zastrzeżenie licencyjne oryginalnej wersji angielskiej:

COPYRIGHT CAREY SUBLETTE

This material may be excerpted, quoted, or distributed freely provided that attribution to the author (Carey Sublette) and document name (Nuclear Weapons Frequently Asked Questions or NWFAQ) is clearly preserved. I would prefer that the user also include the URL of the source.

Only authorized host sites may make this document publicly available on the Internet through the World Wide Web, anonymous FTP, or other means.

Unauthorized host sites are expressly forbidden. This restriction is placed to allow me to maintain version control.

The only authorized host site for the NWFAQ in English is the Nuclear Weapons Archive:
http://nuclearweaponsarchive.org

7.2 Państwa jawnie posiadające broń jądrową

Przy porównywaniu wielkości arsenałów jądrowych można używać kilku różnych miar. Najpopularniejsze to liczba głowic oraz łączna siła wybuchu wyrażana w megatonach. Sama liczba głowic jest sensowna wtedy, gdy każda z nich ma dość dużą moc, by zniszczyć przydzielony cel. Celów wymagających wielu trafień jest relatywnie niewiele, więc liczba głowic pozostaje użytecznym wskaźnikiem realnej siły arsenału. Łączna megatonaż daje za to bardziej bezpośredni obraz całkowitego potencjału niszczącego, zwłaszcza przy analizie skutków dalekiego zasięgu, takich jak opad promieniotwórczy.

Źródło proponuje również miarę pośrednią, zwaną megatonażem równoważnym. Dla pojedynczej głowicy jest to jej moc Y w megatonach podniesiona do potęgi 2/3, czyli Y^(2/3). Taka miara zakłada, że podstawowym efektem niszczącym jest fala uderzeniowa, co dobrze pasuje do większości celów infrastrukturalnych. W przypadku bardzo dużych ładunków rośnie jednak względne znaczenie impulsu cieplnego, bo obszar rażony promieniowaniem cieplnym skaluje się niemal liniowo z mocą.

Dodatkową trudnością przy porównywaniu Stanów Zjednoczonych i Rosji jest istnienie dużych zapasów wycofanych głowic z czasów zimnej wojny. W USA skala tego zjawiska była już na początku XXI wieku relatywnie dobrze udokumentowana, ale w Rosji pozostawała niepewna. Takie głowice formalnie nie należały do bieżącego arsenału, ale nadal istniały i w razie decyzji politycznej mogły zostać przywrócone do służby. Nawet po demontażu materiał rozszczepialny nie znika, a wytwarzanie nowych ładunków z odzyskanych komponentów może być szybsze niż budowa całego programu od zera.

7.2.1 Stany Zjednoczone

1 października 1998 wszedł w życie nowy SIOP-99 (Single Integrated Operational Plan), czyli główny plan operacyjnego użycia amerykańskiej broni jądrowej. Był to pierwszy nowy plan od czasu SIOP-81, opracowanego na początku ery Reagana. Nowa wersja była odpowiedzią na dyrektywę prezydencką PDD-60, podpisaną przez Billa Clintona w listopadzie 1997.

Od chwili wynalezienia broni jądrowej Stany Zjednoczone zbudowały około 70 000 głowic, z czego około 58 000 zostało zdemontowanych. Większość materiałów jądrowych odzyskanych z tych ładunków wykorzystywano ponownie. Około roku 2000 istniało około 12 500 amerykańskich głowic, z czego mniej więcej 8 700 znajdowało się w aktywnej służbie. Pozostałe były w rezerwie, oczekiwały na demontaż albo należały do zapasu nieaktywnego. Szczyt liczebny arsenału przypadł na 1967, kiedy USA miały około 32 500 głowic.

W ostatniej dekadzie przed publikacją źródła USA nie zbudowały żadnej nowej głowicy. Ostatni rdzeń rozszczepialny wykonano w grudniu 1989, a ostatnią kompletną broń zmontowano 31 lipca 1990. Modyfikowano jednak istniejące konstrukcje, by wydłużać ich żywotność albo dostosowywać je do nowych zadań, czego przykładem była bomba B61 Mod 11. Jeśli układ START II wszedłby w życie zgodnie z ówczesnymi planami, do 2007 USA miały zejść do około 4 450 głowic w służbie, przy dodatkowym zapasie 5 000 głowic w magazynach awaryjnych i rezerwie nieaktywnej.

W 1995 administracja Clintona zadeklarowała 212,5 tony wysoko wzbogaconego uranu i plutonu jako materiał nadmiarowy wobec potrzeb bezpieczeństwa narodowego. W kolejnych latach odtajniano dalsze informacje o lokalizacji i formach tych zapasów. 6 lutego 1996 Departament Energii ujawnił, że od 1944 roku USA wyprodukowały lub pozyskały 111,4 tony plutonu, z czego 99,5 tony nadal znajdowały się w inwentarzu resortów energii i obrony. Z tej ilości 85 ton stanowił pluton jakości wojskowej.

7.2.1.1 Bieżące siły jądrowe USA

W początku XXI wieku amerykańska triada opierała się na rakietach międzykontynentalnych Minuteman III i Peacekeeper, okrętach podwodnych klasy Ohio z pociskami Trident I i Trident II, oraz bombowcach B-52H i B-2A. B-1B wycofano z roli jądrowej, ale teoretycznie mogły wrócić do niej po modernizacji.

Najważniejsze systemy przedstawiały się następująco:

Kategoria	System	Liczba nośników	Typowe uzbrojenie
ICBM	Minuteman III Mk 12	200	3 x W62 (170 kt)
ICBM	Minuteman III Mk 12A	300	3 x W78 (335 kt)
ICBM	Peacekeeper (MX)	50	10 x W87-0 (300 kt)
SLBM	Trident I C4	192	8 x W76 (100 kt)
SLBM	Trident II D5 Mk-4	192	8 x W76 (100 kt)
SLBM	Trident II D5 Mk-5	48	8 x W88 (475 kt)
Okręty	Ohio	18	24 x Trident
Bombowce	B-52H	44/56/93	pociski ALCM/ACM, bomby B61/B83
Bombowce	B-2A	16/20/21	bomby B61/B83

Źródło szacuje, że pod koniec 2000 aktywne siły strategiczne USA miały około 7 206 głowic o łącznej mocy 2008 Mt, co dawało około 2983 megaton równoważnych. W połowie 1998 aktywny zapas wszystkich typów broni, strategicznej i niestrategicznej, wynosił około 8 780 egzemplarzy.

7.2.1.2 Infrastruktura

Większość infrastruktury produkcyjnej zbudowanej podczas zimnej wojny była już zamknięta albo ograniczona do utrzymania istniejącego arsenału. Kluczową rolę przejmowały laboratoria LANL, LLNL i Sandia, działające w modelu stockpile stewardship, czyli utrzymywania zasobu bez pełnych prób jądrowych. Pantex pozostawał centrum montażu i demontażu, Y-12 odpowiadał za prace z uranem, a Savannah River za tryt.

7.2.2 Rosja

W przypadku Rosji ocena realnej liczebności arsenału była trudniejsza niż w USA. Rozpad ZSRR pozostawił ogromne zapasy głowic, nośników i materiałów, ale jednocześnie doprowadził do kryzysu finansowego i technicznego. Wiele pocisków przekroczyło planowany okres eksploatacji, część okrętów pozostawała formalnie na stanie, lecz praktycznie nie była zdolna do patroli, a lotnictwo strategiczne działało w ograniczonym zakresie.

Rosyjskie Strategiczne Wojska Rakietowe były zorganizowane w cztery armie rakietowe z dowództwami we Włodzimierzu, Omsku, Orenburgu i Czycie. W połowie 1998 miały one 754 pociski czterech podstawowych typów: SS-18, SS-19, SS-24 oraz mobilne SS-25, a później zaczęto wdrażać Topol-M, znany na Zachodzie jako SS-27.

Rosyjskie siły morskie formalnie obejmowały dziesiątki okrętów strategicznych, ale rzeczywiście operacyjna była jedynie część flot Delta III, Delta IV i Typhoon. W 1999 wykonano zaledwie 7 patroli SSBN, wobec 37 w 1991. W praktyce oznaczało to, że część okrętów była zdolna bardziej do statycznego odpalenia z portu niż do ciągłego odstraszania oceanicznego.

Lotnictwo strategiczne przechodziło jeszcze głębszy kryzys. Bombowce Tu-160 Blackjack i Tu-95MS Bear utrzymywano przy życiu dzięki doraźnym remontom, odzyskiwaniu maszyn z Ukrainy i ograniczonej modernizacji.

7.2.2.1 Bieżące siły jądrowe Rosji

Kategoria	System	Liczba nośników	Typowe uzbrojenie
ICBM	SS-18 Satan	180	10 x 550/750 kt
ICBM	SS-19 Stiletto	150	6 x 750 kt
ICBM	SS-24 Scalpel	46	10 x 550 kt
ICBM	SS-25 Topol	360	1 x 550 kt
ICBM	SS-27 Topol-M	26	1 x 550 kt
SLBM	SS-N-18 Stingray	176	3 x 500 kt
SLBM	SS-N-20 Sturgeon	60	10 x 200 kt
SLBM	SS-N-23 Skiff	112	4 x 100 kt
Bombowce	Tu-95MS6 / MS16	63	pociski AS-15
Bombowce	Tu-160	6-15	pociski manewrujące, bomby

Według maksymalnych szacunków użytych w źródle Rosja miała na początku 2001 około 5 915 aktywnych głowic strategicznych o łącznej mocy około 2937 Mt. Autor zaznacza jednak wyraźnie, że realnie gotowych do użycia sił mogło być znacznie mniej, zwłaszcza na morzu i w lotnictwie.

7.2.2.2 Infrastruktura i materiał rozszczepialny

Rosja dysponowała rozbudowanym odziedziczonym po ZSRR kompleksem przemysłowym: zakładami wzbogacania uranu w Jekaterynburgu, Tomsku, Krasnojarsku i Angarsku, zakładami przerobu plutonu, stoczniami budującymi okręty strategiczne oraz rozproszoną siecią baz. Infrastruktura pozostawała jednak nierówna jakościowo: część obiektów działała dobrze, część była niedofinansowana, a część pracowała znacznie poniżej możliwości.

7.2.3 Wielka Brytania

Wielka Brytania była pierwszym krajem, który na serio przeanalizował możliwość skonstruowania broni jądrowej. To w Wielkiej Brytanii Frisch i Peierls wykonali pierwsze realistyczne obliczenie masy krytycznej, a prace Komitetu MAUD pomogły przekonać USA, że bomba rozszczepieniowa jest technicznie wykonalna. Po wojnie współpraca z USA załamała się z powodów politycznych i Londyn musiał rozwijać własny program.

Brytyjski arsenał przeszedł przez długą fazę intensywnych testów i eksperymentów, ale pod koniec XX wieku został skrajnie uproszczony. Po Strategic Defence Review z 1998 Zjednoczone Królestwo oparło odstraszanie prawie wyłącznie na okrętach Vanguard z pociskami Trident II D5. W praktyce oznaczało to odejście od bomb lotniczych i lądowych systemów rakietowych.

7.2.3.1 Bieżące siły jądrowe Wielkiej Brytanii

Kategoria	System	Liczba	Typowe uzbrojenie
SSBN	Vanguard	4	16 x Trident II D5
SLBM	Trident II D5	58	do 3 głowic brytyjskich na pocisk w praktyce pokojowej

Źródło opisuje Wielką Brytanię jako państwo z relatywnie niewielkim, ale bardzo nowoczesnym arsenałem, opartym na ciągłym odstraszaniu morskim. Produkcja i montaż były skupione wokół AWE Aldermaston i Burghfield, a paliwo jądrowe, prace trytowe oraz logistyka były rozłożone pomiędzy kilka obiektów przemysłowych.

7.2.4 Francja

Francja rozwijała broń jądrową bardziej niezależnie niż Wielka Brytania i dłużej utrzymywała własną, szeroką triadę. Do lat dziewięćdziesiątych dysponowała siłami lotniczymi, morskimi oraz lądowymi, ale po decyzjach Jacques'a Chiraca i kolejnych reformach przeszła do modelu opartego głównie na FOST, czyli strategicznych okrętach podwodnych, oraz komponentach lotniczych z pociskami ASMP.

Francja zakończyła produkcję plutonu do celów wojskowych w 1992, produkcję wysoko wzbogaconego uranu w 1996, a w 1998 rozpoczęła demontaż zakładów w Pierrelatte. Około końca 2000 roku siły francuskie opierały się na dwóch okrętach klasy L'Inflexible, dwóch Le Triomphant, samolotach Mirage 2000N i Super Etendard.

7.2.4.1 Bieżące siły jądrowe Francji

Kategoria	System	Liczba	Typowe uzbrojenie
SLBM	M4B	32	6 x TN-71 (150 kt)
SLBM	M45	32	6 x TN-75 (100 kt)
SSBN	L'Inflexible	2	16 x M4B
SSBN	Le Triomphant	2	16 x M45
Lotnictwo	Mirage 2000N	45	1 x ASMP z TN-81
Lotnictwo	Super Etendard	24	1 x ASMP z TN-81

Łącznie źródło szacuje francuski arsenał strategiczny na 449 głowic i około 67,5 Mt mocy nominalnej. Za produkcję i obsługę odpowiadały instytucje CEA/DAM, z kluczowymi ośrodkami w Limeil-Valenton, Valduc, Ripault, CESTA, Bruyeres-le-Chatel, Vaujours, Pierrelatte i Marcoule.

7.2.5 Chiny

W źródle Chiny są przedstawione jako mocarstwo o znacznie mniejszym, ale stabilnym arsenale, którego rozbudowa przez długi czas przebiegała wolniej niż w USA czy ZSRR. Pekin utrzymywał tradycyjnie politykę minimalnego odstraszania i deklarację no first use, choć zachodnie analizy wskazywały na stopniową modernizację sił i przechodzenie od ciężkich, mało elastycznych systemów do pocisków mobilnych i bardziej zróżnicowanego komponentu morskiego.

Autor zwraca uwagę na serię ostatnich chińskich prób z 1996, na zachodnie oskarżenia o szpiegostwo technologiczne oraz na rosnące zainteresowanie modernizacją głowic i środków przenoszenia. Mimo to całkowity arsenał Chin pozostawał wyraźnie mniejszy niż rosyjski i amerykański.

7.2.5.1 Bieżące siły jądrowe Chin

Chiński arsenał obejmował mieszaninę rakiet DF-3, DF-4, DF-5, rozwijanych systemów mobilnych DF-31, lotnictwo bombowe oraz ograniczony potencjał morski. Zgodnie z logiką całego rozdziału źródło nie tyle podaje jedną pewną liczbę, ile podkreśla zakres niepewności. Kluczowa teza brzmi: Chiny miały arsenał mniejszy, lecz wystarczający do zadania przeciwnikowi nieakceptowalnych strat, a modernizacja miała poprawiać przeżywalność i wiarygodność odwetu.

7.2.6 Indie

Indie przeszły drogę od deklaratywnie cywilnego programu jądrowego do jawnego statusu państwa jądrowego po próbach z maja 1998. Program opierał się na kombinacji własnych badań, reaktorów ciężkowodnych, zaplecza chemicznego i wzbogacania oraz długofalowej strategii niezależności technologicznej.

Źródło wymienia BARC, reaktor CIRUS, reaktor Dhruva, ciężkowodne reaktory typu CANDU, zakłady wzbogacania i zainteresowanie cyklem torowym z U-233. Według autora Indie budowały zdolność nie tylko do prostych ładunków plutonowych, ale także do bardziej złożonych systemów oraz do stworzenia narodowej triady w dłuższej perspektywie.

7.2.6.1 Bieżące siły jądrowe Indii

W chwili sporządzania źródła Indie były w fazie przejściowej. Dysponowały potwierdzoną zdolnością do budowy ładunków jądrowych i prowadziły intensywne prace nad pociskami Prithvi i Agni, ale pełny, ustabilizowany system rozmieszczonych sił strategicznych dopiero się kształtował. Autor opisuje Indie bardziej jako rosnące mocarstwo progowe, które właśnie przechodzi do jawnej militaryzacji programu.

7.2.7 Pakistan

Pakistan rozpoczął swój program zbrojeń jądrowych wprost jako odpowiedź na Indie. Po wojnie 1971 i rozpadzie kraju Zulfikar Ali Bhutto zdecydował, że Pakistan musi wejść na drogę prowadzącą do bomby. Centralną rolę odegrał A.Q. Khan i rozwijany od końca lat siedemdziesiątych program wzbogacania uranu w Kahucie.

Źródło przypomina, że Pakistan przeprowadził zimny test 11 marca 1983, a po indyjskich próbach z maja 1998 sam dokonał detonacji 28 maja. Autor ocenia, że do końca 2000 Pakistan zgromadził zapas wysoko wzbogaconego uranu wystarczający na kilkadziesiąt ładunków, a dodatkowo zaczął budować zdolność plutonową wokół reaktora Khushab.

7.2.7.1 Bieżące siły jądrowe Pakistanu

Według przytoczonych w źródle szacunków Pakistan mógł do końca 2000 zgromadzić około 800 kg HEU, co przekładało się na potencjał około 53 bomb uranowych, z dużym zakresem niepewności. Reaktor Khushab miał umożliwić przejście do ładunków plutonowych i być może do konstrukcji wzmacnianych trytem.

Pakistan intensywnie rozwijał też rakiety, w dużej mierze oparte na technologii chińskiej i północnokoreańskiej:

System	Zasięg	Ładunek	Status według źródła
Hatf-1	80 km	500 kg	w służbie od 1996
Hatf-1A	100 km	500 kg	prawdopodobnie w służbie
Hatf-2	260-300 km	500 kg	prawdopodobnie w służbie
Hatf-4 / Shaheen-1	750 km	1000 kg	wdrożony 2000
Hatf-5 / Ghauri-1	1100-1500 km	700 kg	rozwijany
Hatf-6 / Ghauri-2	2000 km	500-700 kg	rozwijany
Hatf-7 / Shaheen-2	2400-2500 km	1000 kg	gotowy do testów
M-11	300 km	500-800 kg	dostawy z Chin

W tekście źródłowym sekcje o istniejącej infrastrukturze broni i planowanych siłach Pakistanu pozostają oznaczone jako Under construction, więc dalszego rozwinięcia autor jeszcze nie ukończył.

Uwagi końcowe

Sekcja 7.2 pokazuje siedem państw na bardzo różnych etapach rozwoju sił jądrowych. USA i Rosja pozostają dziedzicami gigantycznych arsenałów zimnowojennych. Wielka Brytania i Francja utrzymują mniejsze, ale nowoczesne systemy odstraszania. Chiny rozwijają arsenał bardziej oszczędnie, lecz konsekwentnie. Indie i Pakistan dopiero przechodzą w tym ujęciu od zdolności demonstracyjnej do bardziej uporządkowanych struktur operacyjnych.

Ta część NW FAQ jest szczególnie mocno osadzona w realiach przełomu lat dziewięćdziesiątych i początku XXI wieku. Dla współczesnego czytelnika najcenniejsze jest nie tyle dokładne odczytywanie każdej liczby, ile uchwycenie logiki: jak różne państwa budują odstraszanie, jak wyglądają kompromisy między nośnikami i jak ogromną rolę odgrywa zaplecze przemysłowe oraz materiałowe.